Aan jezelf werken, stop ermee. Je bent al heel

De illusie van de ‘verbetering’

We horen het werkelijk overal, tot vervelens toe: "Je moet aan jezelf werken." Alsof je een soort ondeugende auto bent die nodig naar de garage moet voor een grote beurt, of een bouwpakket waarvan er hier en daar wat schroefjes loszitten.

Alsof er iets fundamenteel mis met je is en je pas de moeite waard bent als je jezelf hebt ‘gerepareerd’. Maar laten we eens heel eerlijk met elkaar zijn: welk zelf gaan we dan eigenlijk aanpakken?

Pak je blije zelf? Nee, die is al blij, daar hoeft helemaal niks aan te gebeuren. Dan je boze zelf? Wat moet je daarmee, nog bozer worden? Of moeten we dan maar de hele tijd geforceerd die blije zelf zijn?

Het is een hardnekkige misvatting. Wij bestaan helemaal niet uit één vast, onveranderlijk ‘zelf’. We zijn een bonte, kleurrijke verzameling van rollen en kanten. Tegen je baby praat je met een heel hoog, vertederend stemmetje ("poekie poekie"), maar wedden dat je dat niet doet bij de slager?

Bij de slager sta je in je automatische boodschappen-trans: netjes in de rij, even wachten tot je aan de beurt bent. En tegen je vrienden ben je weer een heel ander persoon dan wanneer je in een serieuze, zakelijke vergadering zit.

Je schakelt de hele dag door continu van rol. En dat is niet omdat je kapot bent. Dat is simpelweg hoe het menselijk leven werkt[1].

Binnen de moderne gedragswetenschap wordt dit prachtige inzicht ook ondersteund. Menselijke ervaringen en identiteiten zijn namelijk enorm flexibel. Ze worden continu gestuurd door de context waarin we ons bevinden en de taal die we gebruiken, in plaats van dat er sprake is van één statische, onwrikbare kern.

Bekijk de video: 

Je hebt de vaardigheden al, je past ze alleen verkeerd toe

Mensen komen vaak bij ons binnen met de stellige overtuiging: "Ik moet assertiever worden, ik ben veel te verlegen." Of ze zeggen: "Ik kan nooit confrontaties aanmaken, daar moet ik keihard aan werken."

Als je dat soort dingen over jezelf roept, ben je eigenlijk jezelf aan het stigmatiseren, terwijl dat helemaal niet nodig is. Je plakt een onnodig etiket op je eigen voorhoofd. Want het punt is: dat is simpelweg onzin. Je bent al hartstikke assertief, alleen niet overal.

Misschien ga je de confrontatie met je strenge ouders of met je partner totaal uit de weg, maar kon je vroeger op een feestje (met een paar drankjes op) wel prima je mannetje staan en je mond roeren. Of misschien ben je op je werk de absolute rust zelve en los je de grootste branden op, maar ontplof je thuis om elk klein, nietszeggend ding.

De vaardigheid zit dus al heel lang in je systeem. Je hebt hem alleen gekoppeld aan een heel specifieke context.

Dit inzicht geeft direct een enorme ontspanning. Je bent niet stuk. Er hoeft absoluut niets gerepareerd te worden. Het enige wat je mag doen, is op onderzoek uitgaan: waar doe ik dit al wél? Bij welke mensen of in welke situaties lukt het me wel om me kwetsbaar op te stellen, voor mezelf op te komen of rustig te praten? En wat is precies het verschil met die situaties waarin het blijkbaar niet lukt?

De trainer versus thuis

Ik ken dit principe als geen ander uit mijn eigen praktijk en leven. Als ik op een podium sta te  presenteren of een grote training geef, zit ik in een heel specifieke rol. In die trainersrol voel ik me enorm vermogend. Dan kan ik glashelder communiceren, durf ik dingen te zeggen, ben ik soms lekker provocatief en mensen pikken het ook nog van me.

Sterker nog, ze vinden het prachtig, mensen zeggen vaak dat het wel een cabaretvoorstelling lijkt.

Maar sta ik zo bij de slager? Nee, natuurlijk niet. En sta ik zo thuis tegen mijn eigen gezinsleden in de woonkamer? Die zouden me aankijken, achterover leunen en denken: "Wat flik je nou weer, doe eens normaal?"

Mijn eigen valkuil was vroeger precies dit: ik nam al die krachtige vermogens uit die trainersrol niet mee naar huis. Thuis kon ik wél sneller gekwetst worden, liep de communicatie stroever en vond ik het opeens heel lastig om rustig over mijn diepere gevoelens te praten.

Totdat het kwartje viel: ik ben helemaal niet incapabel. Ik kan het allang, alleen deed ik het onbewust in een totaal andere context. Ik stigmatiseerde mezelf onnodig[2].

Zodra je dat doorhebt, valt de druk van je schouders. Dat is pas echte ‘verlichting’: het moment dat je diep van binnen beseft dat het al goed is. Je hoeft jezelf niet te verbouwen of te veranderen.

Niet aan jezelf werken, maar vaardigheden leren

Natuurlijk is het hartstikke leuk om nieuwe dingen te leren in dit leven. Gitaarspelen, keyboard leren spelen, of jezelf trainen in handige vaardigheden om je gedachten sneller te shiften. In onze opleidingen leren we mensen ook hoe ze snel emoties kunnen veranderen en effectief kunnen communiceren.

Maar niet omdat ze kapot zijn!

Als je gitaar wilt leren spelen en de akkoorden lukken niet meteen, dan ga je toch ook niet denken: "Oef, er is iets mis met mijn persoonlijkheid, ik moet aan mezelf werken"? Nee, natuurlijk niet. Je gaat werken aan je gitaarspel. Je oefent de akkoorden, je zet je vingers op de juiste frets.

Je gaat ook niet urenlang piekeren en denken: “Waarom heb ik die gitaar nooit eerder opgepakt?”, puur om de diepe historische oorzaak van het probleem te vinden. In plaats daarvan werk je direct aan de oplossing: de praktische vaardigheid van het gitaarspelen zelf.

Met kortdurende therapievormen, zoals oplossingsgerichte therapie of hypnotherapie, werk je op een vergelijkbare manier direct naar de oplossing toe.

Steve de Shazer toonde in zijn pionierswerk binnen de oplossingsgerichte therapie al aan dat focussen op uitzonderingen en direct bouwen aan oplossingen veel krachtiger werkt dan eindeloos graven in het verleden of het probleem (bron 2).

Hetzelfde geldt voor voor jezelf opkomen, je emoties kanaliseren, je kwetsbaar opstellen of een goed gesprek voeren. Dat zijn geen vaste persoonlijkheidskenmerken. Dat zijn simpelweg vaardigheden. Net zoals het leren van een andere taal.

Heb je vroeger nooit geleerd om op een gezonde manier je grenzen aan te geven? Geen enkel probleem, dan leer je die vaardigheid nu alsnog. Dat heeft nog steeds helemaal niets met jouw ‘zelf’ te maken. Jezelf is namelijk helemaal prima zoals je bent.

De wetenschappelijke bril: Waarom het klopt

Als we kijken naar wat de wetenschap hierover zegt, zien we dat dit gedachtegoed prachtig aansluit bij de moderne psychologie. Het idee dat je niet uit één starre identiteit bestaat, maar dat gedachten en gedrag flexibel zijn, vormt de kern van de Relational Frame Theory van Steven C. Hayes, Dermot Barnes-Holmes en Bryan Roche.

Zij toonden aan dat taal en context bepalen hoe wij ons gedragen, en dat onszelf vastpinnen op labels als "ik ben kapot" of "ik moet veranderen" juist averechts werkt.

Daarnaast sluit het naadloos aan bij het werk van Steven C. Hayes rondom Acceptance and Commitment Therapy (ACT) (bron 2). Daar leer je dat vechten tegen je eigen interne inhoud (de gedachte dat je stuk bent) je alleen maar energie kost. Door te stoppen met die zelf-verbouwing ontstaat er ruimte voor psychologische flexibiliteit.

En zoals Steve de Shazer al in 1985 beschreef in zijn baanbrekende werk Keys to Solution in Brief Therapy, hoef je geen ingewikkelde reconstructies te maken van wat er misging. Door te kijken naar waar de gewenste vaardigheid of het gewenste gedrag al aanwezig is (de uitzonderingen), activeer je direct het vermogen dat je al bezit[3].

Stop met de ‘zelf-verbouwing’

Dus laat dat hele vermoeiende idee van "ik moet aan mezelf werken" per direct los. Gooi het over de schutting. Jouw ‘zelf’ is absoluut top, daar is helemaal niks mis mee.

Kies in plaats daarvan ergens voor waar je simpelweg vaardigheden traint. Wil je beter worden in voetballen? Ga trainen op het veld. Wil je hypnotherapie onder de knie krijgen? Ga de vaardigheden leren.

En ja, door die vaardigheden toe te passen word je in het algemeen misschien handiger, slimmer, of voel je je in veel meer verschillende contexten een stuk blijer. Maar dat doe je niet omdat je van binnen stuk bent; je doet het omdat het leven een stuk leuker en makkelijker wordt naarmate je meer handige tools in je gereedschapskist hebt zitten.

Hypnose leren

Wil je hypnose leren? Kom eens naar de gratis online masterclass.

Of schrijf je in voor een van onze evenementen en opleidingen.

Heb jij een vraag over onze opleiding? Plan hier een 1-op-1 gesprek.

Bronnen: