Vandaag gaan we het hebben over een onderwerp dat me al een tijdje fascineert. Je kent ze wel: die mensen die op papier alles voor elkaar hebben. Ze hebben gestudeerd, ze hebben een dikke baan, of ze runnen een miljoenenbedrijf. Ze zijn hartstikke slim. En toch... toch maken ze soms keuzes waarvan je denkt: "Hoe is het in hemelsnaam mogelijk?"
We gaan duiken in de psychologie achter de "slimme faalhaas". Waarom maken intelligente mensen soms zulke kapitale blunders? Ik kan je alvast één ding verklappen: het heeft alles te maken met je onbewuste automatische programma’s.
De illusie van de universele slimheid: Het godcomplex
Laten we meteen met de deur in huis vallen. Wanneer je ergens heel goed in bent, sluipt er een gevaarlijk fenomeen in je systeem. We zien dit heel vaak bij succesvolle ondernemers. Ze hebben één bedrijf uit de grond gestampt, misschien wel twee. Alles wat ze aanraken lijkt in goud te veranderen.
We noemen dit ook wel het godcomplex.
Je denkt op een gegeven moment dat je een soort Koning Midas bent. Omdat je succesvol bent in marketing of in de bouw, denk je plotseling dat je ook alles weet van investeren, van relaties, of van de wereldpolitiek. Maar let op, ladies en gentlemen: slimheid op één vlak betekent absoluut geen slimheid op andere vlakken.
Het brein is een fascinerend ding, maar het is ook lui. Als het eenmaal het label "ik ben succesvol" op zichzelf heeft geplakt, stopt het vaak met kritisch nadenken. Je onbewuste programma zegt: "Ik weet hoe het werkt, ik heb altijd gelijk." En dat is precies het moment waarop je de grootste fouten van je leven maakt.
De meester-verdediger: Waarom we onze eigen onzin geloven
Wat slimme mensen extreem goed kunnen (en dit is hun valkuil) is hun eigen slechte keuzes verdedigen. Heb je wel eens naar een politiek debat gekeken? Ik noem geen namen, want je mag zelf invullen over welke politici ik het heb, maar je ziet het daar constant.
Sommige mensen zijn zo verdomd handig met woorden. Ze hebben een punt dat werkelijk nergens op slaat. Een punt dat objectief gezien gewoon slecht is. Maar omdat ze zo "slim" zijn in het voeren van een discussie, kunnen ze dat slechte punt zo mooi inkleuren dat het bijna goed begint te klinken.
"Ze zouden nog kunnen verdedigen dat het eten van poep goed is voor de gezondheid. Ze lullen er zo’n prachtig wetenschappelijk of retorisch sausje overheen dat je bijna denkt: 'Nou, misschien zit er wat in...'"
Dat is het verschil tussen slim zijn en intelligent zijn. Die mensen zijn slim in het verdedigen van hun positie, maar ze zijn niet intelligent genoeg om zich af te vragen: "Is dit eigenlijk wel een goed punt?" Ze gebruiken hun hersencapaciteit niet om de waarheid te vinden, maar om hun eigen gelijk te bewijzen[1]. En geloof me, dat is een recept voor ellende.
Het Dunning-Kruger effect en de overschatting van kennis
Dan hebben we nog zo'n mooi psychologisch dingetje: de overschatting van de eigen slimheid. Je ziet dit tegenwoordig overal, zeker op social media. Mensen lezen twee onderzoekjes, bekijken een YouTube-filmpje van vijf minuten en denken: "Nou, ik weet alles. Ik ben een expert."
Dit neigt naar het Dunning-Kruger effect. Mensen met een klein beetje kennis overschatten hun eigen kunnen enorm[2]. En omdat ze zichzelf als "slim" bestempelen, gaan ze hun eigen biases (hun vooroordelen) niet meer onderzoeken[3].
Echte intelligentie zit hem in zelfreflectie. Het vermogen om tegen jezelf te zeggen: "Hé Edwin, je hebt dan wel een goed werkend brein, maar dat betekent niet dat je geen blinde vlekken hebt." Iedereen heeft ze. Ik ook, ladies en gentlemen. Inclusief ondergetekende. De kunst is om die blinde vlekken te herkennen voordat je er keihard tegenaan fietst.
Slim versus Intelligent: Het verschil tussen ratio en zelfreflectie
Ik zie het liever zo: je hebt mensen die slim zijn (hoog IQ, snel kunnen schakelen) en mensen die intelligent zijn (wijsheid, zelfinzicht). Er zijn genoeg slimme mensen die totaal niet intelligent zijn. En geloof het of niet, er zijn ook mensen die misschien niet de hoogste opleiding hebben genoten, maar die wel ontzettend intelligent en wijs zijn.
Intelligentie betekent dat je luistert. Dat je begrijpt dat je niet alle wijsheid in pacht hebt. Slimme mensen die niet luisteren... dat wordt vervelend. Zeker als ze op machtsposities zitten.
Kijk naar de wereld om ons heen. Mensen op hoge posities zijn vaak charismatisch. Ze zijn wel bespraakt. Ze hebben een enorme kudde volgers die braaf op ze stemt. Maar zijn ze ook intelligent? Hebben ze de zelfreflectie om te zien wat hun beslissingen werkelijk aanrichten?
Soms zie ik mensen in de Tweede Kamer of in de regering waarvan ik denk: "Je bent hartstikke slim hoor, maar de intelligentie is ver te zoeken." Ze hebben moeite met autoriteit van anderen en luisteren alleen naar hun eigen echo. En wie betaalt de rekening? Juist, wij. Sta je daar aan de benzinepomp en denk je: "Lekker dan, weer een 'slimme' beslissing van iemand daarboven."
De kern van het probleem: Emotie regeert, ratio rechtvaardigt
Nu komt het belangrijkste punt van dit hele verhaal. Waarom maken we die slechte keuzes?
Omdat elke keuze die we maken gebaseerd is op emotie, niet op ratio.
Dit is waar de meeste slimme mensen de mist in gaan. Ze denken dat ze rationele wezens zijn die beslissingen nemen op basis van feiten en data. Maar de neurowetenschap is er heel duidelijk over: je maakt een beslissing in je emotionele brein, en daarna gaat je ratio (je slimme gedeelte) aan de slag om die beslissing te rationaliseren[4].
We bedenken achteraf redenen waarom het een "goede" beslissing was.
Het verhaal van de teddybeer-stoel
Ik zal je een persoonlijk voorbeeld geven. Inclusief ondergetekende, hè. Ik wil mezelf niet per se "slim" noemen, maar ik ben verdomd goed in het rationaliseren van mijn aankopen. Jij waarschijnlijk ook. Je koopt iets en binnen vijf seconden heb je vijf redenen klaarstaan waarom je het écht nodig had. Handig voor jezelf, maar vooral handig om aan je partner te vertellen, toch?
Laatst zag ik een stoel. En niet zomaar een stoel. Het was een stoel van teddybeer-stof. Ik aaide die stoel en ik kreeg zo’n heerlijk gevoel van binnen. Het was alsof die stoel tegen me zei: "Edwin, kom lekker bij me zitten."
Laten we eerlijk zijn: die stoel kostte echt niet weinig. Had ik hem nodig? Absoluut niet. Ik heb al stoelen genoeg. Maar het gevoel dat die stoel me gaf... ladies en gentlemen, dit klinkt misschien een beetje gek, maar als ik daar in m'n onderbroek in ga zitten... oh, dat is bijna een orgastisch gevoel. Zo zacht, zo lekker.
Nu had ik tegen mijn partner kunnen zeggen: "Ja, maar schat, deze stoel is ergonomisch heel verantwoord voor mijn werkplek en hij past qua esthetiek perfect in het lijnenspel van de ruimte." Dat is wat slimme mensen doen: ze verzinnen een duur verhaal voor een emotionele impuls.
Gelukkig ken ik mijn partner al 25 jaar. Zij keek me aan en zei: "Koop die stoel nou maar, want je wordt er gewoon opgewonden van." En dat is de waarheid! Ik heb hem gekocht voor dat goede gevoel.
Wanneer wordt een emotionele keuze een slechte keuze?
Het is prima om dingen te kopen voor het goede gevoel. Dat doen we allemaal. Of het nu een tasje is voor de status, een nieuwe gadget voor de opwinding, of een teddybeer-stoel voor het comfort.
Een keuze wordt pas echt slecht als je twee dingen vergeet:
- Kun je het je veroorloven? (Financiële intelligentie).
- Heb je er echt wat aan, of staat het alleen maar te verstoffen?
Ik kon die stoel betalen. En ja, ik gebruik hem elke dag. Dus in mijn wereld is het een goede keuze. Maar veel slimme mensen slaan door. Ze laten zich leiden door een emotie (angst, bewijsdrang, hebzucht) en gebruiken hun slimheid vervolgens om die destructieve keuze recht te praten. Ze luisteren niet naar hun omgeving, ze kijken niet in de spiegel en ze denderen maar door.
Blijf Intelligent
Ladies en gentlemen, wees niet alleen slim. Wees intelligent.
- Heb de zelfreflectie om je eigen blinde vlekken te zien.
- Durf te luisteren naar de mensen om je heen die zeggen: "Zou je dat nou wel doen?"
- Erken dat je beslissingen neemt vanuit emotie. Dat is menselijk. Maar wees eerlijk tegen jezelf over welke emotie de baas is. Is het passie, of is het je ego?
Blijf reflecteren, blijf groeien, en geniet van je eigen "teddybeer-momentjes", zolang je maar weet waarom je het doet!
Hypnose leren
Wil jij net als ik mensen helpen om slimmer te zijn met hypnose? Kom eens naar de gratis masterclass voor een kennismaking.
Of schrijf je direct in voor een van onze evenementen en opleidingen.
Heb je een vraag over onze opleiding? Plan hier een 1-op-1 gesprek.
Bronnen:
